Autor: Oresta Remeshylo-Rybchynska

Zobacz więcej: Kongres FORTE CULTURA 2026, La Línea de la Concepción (ES)

Artykuł ten opiera się na referacie konferencyjnym wygłoszonym w 2026 roku w La Línea przez profesor Orestę Remeshylo-Rybchynską, który dotyczył tematu zrównoważonego rozwoju i jego rosnącego znaczenia we współczesnym dyskursie przestrzennym, kulturowym i architektonicznym. Opierając się na przedstawionych koncepcjach, niniejsze opracowanie pogłębia kluczowe aspekty zrównoważonego rozwoju w odniesieniu do dziedzictwa kulturowego, krajobrazu oraz transformacji przestrzennej po konfliktach zbrojnych, ze szczególnym uwzględnieniem sytuacji na Ukrainie.

W kontekście współczesnych globalnych wyzwań związanych ze zmianami klimatu, urbanizacją, przemianami demograficznymi i konfliktami zbrojnymi koncepcja zrównoważonego rozwoju nabrała szczególnego znaczenia.

Dla Ukrainy kwestia ta ma dwojaki wymiar: z jednej strony chodzi o potrzebę powojennej odbudowy i przekształcenia przestrzennego, a z drugiej – o zachowanie i aktualizację dziedzictwa kulturowego jako nośników pamięci historycznej i tożsamości.

Szczególną rolę w tym kontekście odgrywają historyczne kompleksy fortyfikacyjne, które przez wieki stanowiły system obronny ziem ukraińskich. Zamki, fortyfikacje bastionowe, forty i linie obronne straciły dziś w dużej mierze swoją pierwotną funkcję, pozostając jednak istotnymi elementami krajobrazu kulturowego. Ich stan fizyczny, fragmentaryczna zachowalność oraz często brak jasnej strategii wykorzystania wymagają nowego podejścia koncepcyjnego.

Celem niniejszego badania jest analiza zasad zrównoważonego rozwoju na Ukrainie oraz uzasadnienie możliwości ich wdrożenia w istniejących historycznych kompleksach fortyfikacyjnych jako elementach krajobrazu kulturowego i współczesnej przestrzeni społecznej.

Podstawę metodologiczną pracy stanowią podejścia interdyscyplinarne łączące teorię zrównoważonego rozwoju, zasady ochrony dziedzictwa kulturowego, analizę architektoniczną i projektową oraz planowanie przestrzenne. W badaniu wykorzystano metody analizy historyczno-typologicznej, analizy porównawczej doświadczeń międzynarodowych, analizy systemowej i morfologicznej środowisk historycznych, a także metody projektowania kontekstowego i scenariuszowego.

Szczególne znaczenie ma podejście oparte na krajobrazie kulturowym, zaproponowane w dokumentach UNESCO i ICOMOS, które traktuje obiekty dziedzictwa nie w oderwaniu, lecz w ramach systemu wzajemnych powiązań przyrodniczych, społecznych i kulturowych. Termin “zrównoważony rozwój” został po raz pierwszy sformułowany w raporcie ONZ „Nasza wspólna przyszłość” (1987), gdzie zdefiniowano go jako rozwój zaspokajający potrzeby obecnego pokolenia bez ograniczania możliwości zaspokojenia potrzeb przyszłych pokoleń. Koncepcja ta została następnie rozwinięta w ramach Agendy 21 oraz Celów Zrównoważonego Rozwoju ONZ (2015).

Klasyczny model zrównoważonego rozwoju opiera się na trzech powiązanych ze sobą elementach: środowiskowym, społecznym i gospodarczym. Jednak w dziedzinie kultury i dziedzictwa coraz większy nacisk kładzie się na czwarty wymiar – kulturowy (Throsby, 2010) – obejmujący kwestie tożsamości, pamięci historycznej, symbolicznego znaczenia miejsc oraz ciągłości rozwoju. W architekturze zrównoważony rozwój oznacza przejście od nowego budownictwa w kierunku konserwacji, adaptacji i ponownego wykorzystania istniejących obiektów, co jest zgodne z zasadami gospodarki o obiegu zamkniętym i ogranicza wpływ na środowisko.

Na Ukrainie koncepcja zrównoważonego rozwoju została zapisana w dokumentach strategicznych i regulacyjnych, w tym w raporcie krajowym “Cele zrównoważonego rozwoju: Ukraina”, Państwowej strategii rozwoju regionalnego oraz w przepisach dotyczących ochrony dziedzictwa kulturowego. Ukraińscy naukowcy podkreślają, że zrównoważony rozwój obszarów historycznych jest niemożliwy bez połączenia mechanizmów konserwatorskich, społecznych i gospodarczych. Kwestia zarządzania dziedzictwem pozostaje szczególnie istotna, ponieważ często jest ono rozdrobnione i nie zapewnia długoterminowej stabilności obiektów dziedzictwa kulturowego.

Kompleksy fortyfikacyjne to wyjątkowe formacje przestrzenne łączące elementy architektoniczne, inżynieryjne i krajobrazowe. Powstały one w zgodzie z naturalnym ukształtowaniem terenu, hydrografią i szlakami strategicznymi, co czyni je integralną częścią krajobrazu kulturowego. Zgodnie z podejściem UNESCO krajobraz kulturowy jest wynikiem długotrwałej interakcji między człowiekiem a naturą. W tym sensie fortyfikacje są nie tylko obiektami architektonicznymi, ale także świadectwami procesów historycznych, które ukształtowały rozwój terytorialny.

Międzynarodowe doświadczenia wskazują na udane przykłady adaptacyjnego ponownego wykorzystania obiektów fortyfikacyjnych. W krajach europejskich zamki i forty są włączane do infrastruktury turystycznej, kulturalnej i edukacyjnej przy minimalnej ingerencji w ich autentyczną strukturę. Dokumenty ICOMOS podkreślają, że adaptacja powinna opierać się na zasadach odwracalności ingerencji, czytelności nowych elementów oraz poszanowania stratygrafii historycznej.

Wdrażanie zasad zrównoważonego rozwoju w ukraińskich kompleksach fortyfikacyjnych może odbywać się w następujących kierunkach:

• Ochrona środowiska — zachowanie naturalnego krajobrazu, stosowanie energooszczędnych rozwiązań, minimalizacja ingerencji w glebę i rzeźbę terenu;
• Sprawy społeczne — zaangażowanie lokalnych społeczności, tworzenie przestrzeni publicznych, integracja i dostępność;
• Gospodarka — rozwój turystyki kulturowej, branż kreatywnych oraz programów edukacyjnych i badawczych;
• Kultura — zachowanie autentyczności, dziedzictwa niematerialnego oraz wielowarstwowego charakteru przestrzeni historycznej.

Współczesna architektura w ramach historycznych kompleksów fortyfikacyjnych pełni rolę narzędzia komunikacji między przeszłością a teraźniejszością. Tymczasowe pawilony, konstrukcje wystawowe i systemy nawigacyjne mogą pełnić rolę “delikatnych” interwencji, nie naruszając integralności zabytku. Takie podejście jest zgodne z zasadami zrównoważonego rozwoju, ponieważ kładzie nacisk na adaptowalność, odwracalność oraz minimalny wpływ na tkankę historyczną.

W ten sposób zasady zrównoważonego rozwoju zapewniają skuteczne ramy koncepcyjne służące ochronie i rewitalizacji historycznych kompleksów fortyfikacyjnych na Ukrainie. Ich wdrożenie pozwala przekształcić te obiekty z biernych nośników pamięci w aktywne elementy rozwoju kulturowego, społecznego i gospodarczego. W obecnych warunkach jest to jeden z kluczowych kierunków kształtowania odpornego modelu rozwoju przestrzennego na Ukrainie.